Арай өөрөөр бодвол...

Хүн бүр эхээс төрөхдөө өөр өөр царай зүстэй, бие сэтгэхүйтэй, мөн л өөр өөр тавилан тохиолтой төрдөг. Тэгээд нийтлэг зүйлсийнхээ дагуу нэгдэн нийлж, овог, аймаг, угсаатан, үндэстэн болдог. Монгол ч мөн тийм л тохиолоор бүрэлджээ.
Сүүлийн үед манайхан “Даяаршил” хэмээх үгийг их ярьцгаах болжээ. Дээр дооргүй л энэ тухай ярьж бичиж... гэвч бидний сонирхоод, тэмүүлээд байгаа “Даяаршил” гэж чухам юу вэ?
Австралийн социологич Девид Хендерсон үүнийг “Дэлхийн эдийн засаг, зах зээл, интеграцид орж, олон улсын холбоо харилцаа хүчтэй болон, нэг орны хил хязгаараас давсан асуудлыг \ Жнь: терроризм\ бүх улс хамтран шийдвэрлэх, нийтлэг нэг үнэт зүйл, ерөнхий зарчим, дүрэм жухамтай байх” хэмээн тодорхойлжээ. Тэгвэл энэ үзлийн дагуу үнэт зүйлийг гол болгон соёл талаас нь авч үзье.

Европт хэсэг соёл, Африкт үүнээс тэс өөр соёл, Монголд бүүрч ондоо соёл гээд газар нутаг бүрт харилцан адилгүй соёлууд бий. Тэгээд одоо даяаршлын хэлээр бол алийг нь бид нийтлэг үнэт зүйлээ гэж үзэх вэ? аль ч улс, бүр нарийвчлаад угсаатны хувьд тэдний өөрсдийнх нь соёл гэдэг бол юунаас ч илүү эрхэм зүйл, үр хойчдоо өвлүүлэх үнэт зүйлс нь байдаг.
Голын уснаас гараараа утгаад ууж буй нэгэн хүүг харсан Диоген цүнхнээсээ өөрийн аягыг гаргаж хөсөр шидээд, “энгийн амьдрах ёсыг надаас сайн эзэмшсэн байна шүү” хэмээн шагширсан гэдэг.
Үүний адилаар Даяаршлын өлгий Америкийн соёлыг шүтээд өөрийн соёлыг дээрх аяга мэт хөсөр хаявал ямар вэ? хаашаал харна Бренд хувцас харагдаж, хаяахан нэг өнөөх Монгол дээлээ музейдээ харчихаад, ганган чамин хауст амьдарч, ханат цагаан гэрийг түүхэн киноноос үзэээд л...
Ер нь бодоод байхад даяаршилыг анх яах гэж төрүүлсэн юм болоо? Энэ тухай яръя.
Америк дэлхийн аугаа гүрэн гэдэгтэй хэнч маргахгүй. Японы Хиросимаг 5-хан минутын дотор үнсэн хот болгосноороо цөмийн зэвсэг, цэрэг армийн хүчин чадлаа дэлхий нийтэд харуулж, саран дээр анх хөл тавьснаараа, тэнд хүний мөрийг анх гаргаснаараа шинжлэх ухаан, техник технологийн гайхалтай хөгжлөөрөө дэлхийг байлдан дагуулдаг. Гэвч өдгөө хүч хэрэглэж, буу шийдэм барьж дэлхийг эзэгнэх үе хэдий нь өнгөрч, соёлын довтолгоо, санхүүгийн илд давуу байдал, оюун санааны эргүүлгээрээ дэлхийг эрхшээх цаг болжээ. Чухам даяаршил гэгч үүнийг нэг илрэл ч юм бил үү? Үгүй гэх газаргүй.
XX-р зуунд хийсэн 30 нээлт хүн төрөлхтний нүүр царай, амьдралыг үндсээр нь өөрчилсөн гэж эрдэмтэн судлаачид үздэг. 1903 онд Америкт онгоц бүтээж, 1908 онд “Форд” үйлдвэрлэж, жинсэн өмд, кока-кола, бохь, телевиз гээд өдгөө дэлхий нийтээр зайлшгүй хэрэглээ болон тархсан эдгээр зүйлс бүгд л өнөөх Америкаас гаралтай.
Тэгвэл Монгол түмэн эвэр залаат угалзтай гутал, энх тунхийг билгэдсэн эвлэгхэн хээтэй шарваараа тайлж, жинсэн өмд, “ гахай ширэн ботинк” өмсч, энгийн болхи хөсөг тэргээ ганган гоё “жипээр” сольсон нь Монголд даяаршил дөнгөж эхлэх бус аль хэдийн бид даяарчлагдсаны шинж биш гэж үү?

Шашин

Би бүтээсэн. Би бүтээхдээ цаг хугацааны нум сум бүтээсэн. Нумыг нь өөрийн оюун ухаанаар сийлэн хээлж, сумыг нь сэтгэл доторх бадрангуй хүсэл эрмэлзлээ парангейтын +270 хэмд халаагаад цутгаж хийсэн.
Миний гайхамшигт бүтээл ертөнц даяар ус нэвчих мэт нэвтрэн орж, түүний мөн чанарын тухай надад өгүүлэх ёстой.
Анхны сумаа би ийнхүү тавьсан юм.
Тэртээ XIV-XV зуунд сум минь очиж. Тэрээр Түвдэд Богд Зонховагийн үүсгэсэн гелуклагын нэг салбар нь бидний мэдэх шарын шашин бөгөөд Монголд анх Их хүрээний хамба лам, буддын гүн ухаантан Л.Агваанхайдав үүсгэжээ. За тэгээд л олон янзын сүм дуган бий болж, лам хуврагууд ч нийгэмд томоохон байр суурь эзлэх болж... төдөлгүй ард олны инэнх нь уг шашиныг сүслэн биширч, хүн амын дийлэнх олонх нь лам болон хувирцгааж... угаасаа Монголчууд нэг туйлширхаараа хүний үг сонсох “чихтэй толгой” байдаг биш, за тэгээд ч тэр үеийнх нь нөхцөл байдалд лам болох нь илүү дээр байсан ч байж болох. Тийнхүү явсаар Монгол түмэн 2 зууны турш эл шашинаар амьсгалсаар XXI-р зуунтай золгожээ.

Сэтгэхүйн мөнөөх сум минь шалбарч, өнгөө алдсаар наашлав.
Учир юу гэвэл шарын шашинг шүтсэнээс хойш Монгол түмэн ноомой, даруу, хүлцэнгүй болжээ. Аргагүй шүү дээ. Сургаальд нь Хөнгөн савсаг явдал түмний шившиг бус уу
Хүчир догшин авир төрийн гутаал бус уу
Хэмээн сургадаг нь эрэлхэг зоригтой, хүчирхэг эрэмгий Монгол түмэнг өөрчилж, олон жилийн кологчилол, дарлал мөлжлөгөөс ангижирч чадахааргүй байдалд хүргэсэн ч байж магад. Үгүйсгэх аргагүй. Шашин хөгжсөөр, түгсээр, тархсаар...
Сум минь зэвэрч эхлэв.
Монгод айл бүрийн хойморт амарлингүй дүрт хуврага болох Дорно дахины гүн ухаантан Будда, эртний үлгэр домгийн ертөнцийг бүтээгч Бурхан багш хоёрын хөрөг залаатай байх нь олонтаа. Тийм л шашинлаг, номчирхог хүмүүс юмуу гэхээр энэ 2-г нэг хүн гэж ойлгоод байх нь мөн л олонтаа тохиолдоно. Үгүй ер нь шүтэж байгаа шашиныхаа эрхэм дээд хуврагаа танихгүй байна гэдэг, тэгээд түүнийгээ харанхуйгаар шүтнэ гэдэг юутай оюун санааны доройтол вэ? ёстой л “Газар дэлхий хэмжээлшгүй их усан дээр хөвж явдаг. Яг л мод, бусад хөвөгч биет шиг хөвж явдаг болохоор газар дэлхий ийм хөдөлгөөнгүй мэт сэтгэгдэл төрүүлж буй хэрэг” хэмээн Фалес эндүүрч явсан шиг Монгол түмэн бөөгийн шашинаа хойш тавин байж шарын шашиныг мунхран шүтсэн нь манай түүхийн ёстой том эндүүрэл, том завхрал болсон гэдгийг тэмдэглье!
Нэг удаа Диоген гэгээн цагаан өдрөөр дэн бариад хотын гудмаар явж буйг харсан хүмүүс учрыг асуувал “би өөдгүй амьтдыг бус жинхэнэ хүн шиг хүнийг хайж явна” гэсэн гэдэг. Яг л үүний адил Монголд дэн битгий хэл 500-н ламп барьж хайгаад ч шашин ба түүний мөн чанар, бодит ертөнц 2-н хоорондох ялгааг ухааран мэдэх хүнийг олоход бэрх.
Бүхий л бурхан шашин шүтэгчид “Бурхад хамгийн мэргэн, түүний сургааль бүхнээс агуу” гэж итэгцгээдэг. Гэвч үнэндээ хүн гэгч энэ л сургааль номлолын дагуу явсаар амьдралд идэвхгүй, өөртөө бус хаа нэгтэйгээс үзүүлэх далдын хүчинд итгэж, сул дорой болдог. Тэгвэл юу хамгаас эрхэм, юуг бид нандигнан шүтэх ёстой вэ? гэдгийг одоо би хэлье. Тэр бол цаг хугацаа. Тэр бүхнээс агуу, тэр бүхнээс бүтээлч. Үнэндээ дэлхийн дулаарал, эсвэл хорвоо ертөнцийн нууцлаг бүгдийг өнөөх Манзшир, Ногоон дарь эх гээд аль нь ч бидэнд хэлээгүй, харуулаагүй. Эцсийн эцэст хөвөн өнгөрөх, зогсолтгүй урагшлах цаг хугацаа л бидэнд мэдрүүлж, бидэнд харуулсан.
Тэгээд ч ер нь хойд төрөлдөө ахин хүн болох ч гэдэг юмуу, аль эсвэл бурхан багшийн нирваан дүр болох интэр гээд элдвийн хийрхлээр өөрийгөө хуурч, ирээдүй гэгч хий хоосны төлөө одоо цагийг хүлээстэй, торхонд өнгөрөөх юу нь сайхан бэ? үгүй тэгээд за хойд төрөлдөө ахин хүн болъё гэж бодъё. Урд насанд өөрт олгогдсон урт удаан цаг хугацаа буюу бид нэрлэдгээр насыг ямарч гавъяагүй, хий хоосонд итгэж өнгөрөөчихөөд дахиад ямар нүүрээрээ хүн болох вэ?
Гэвч бид цаг хугацааг бус шашин гэгч л тэр зүйлийг зуу зуун жилээр шүтсээр...
Угтаа шашин гэгч хий хоосон тэнэглэлийн л зүйл. Намайг ингэлээ гээд бурхад хараавал харааг, там гэгч тэр хачин газарлуугаа шидвэл ч шидэг. Тэнд шашин гэх мэт солиорол байхгүй бол би болоод л байна. Миний сэтгэхүйн онгод, оюуны цалгиа хэзээ ч унтрахгүй.
Бидний Монголчууд шашин мэтийн хий хоосонд итгэж, 108 үрэл тоолж, түүнийг шүтээд л амьдрал сайжраад л байх юм шиг бодож, сунаж унан мөргөж хүлээх бус орчлон ертөнцийн урсан өнгөрч буй хөгжил дэвшилтэй хөл нийлүүлэн алхаж, урьтан өрсөж, хийж бүтээж, Монгол гэсэн эрэмгий, хүчирхэг сэтгэлээ шүтэн, далдын хүчинд бус өөрсдийн хүчинд итгэж, цаг хугацааны үнэ цэнийг мэдэрч амьдрах цаг нэгэнт болжээ. Цаг хугацаа бидэнтэй бус ирээдүйтэй уралддаг. Тиймээс ч нэг голын усанд ахин орж болдоггүй шиг өнгөрөөд одох цаг хугацаа буцаж ирэхгүйг санах л үлдэж.
Би тэнгэрт бурхан болж биш, газарт хүн болж амьдрахыг л хүснэм. Харин та?

Сайн байна уу?  Конкурсанд бэлдэж буй Найзаа...

Захиаг минь задлан унших тэр сайхан өдрийн мэнд хүргэж, ирээдүйд төлөвлөсөн их үйлд чинь дусал ч гэсэн нэмэр болоосой хэмээн хүсэж энэхүү захиагаа найз чамд бичиж сууна...

Миний захиаг уншиж байгаа найз минь чи тун удахгүй болох мөнгөн хонхны баяраа тэсч ядан хүлээхийн сацуу нүд ирмэх зуур өнгөрөх цаг хугацааны эргүүлгээр хурдлан айсуй “конкурс” гэх амъдралын хамгийн чухал, өөрийнхөө төлөө “анх удаа” гэж хэлж болох асар их хариуцлага хүлээх хүнд өдрүүдийг бодон дотроо нууцхан түгшин айж басхүү догдолж байна уу?

Конкурс буюу ЭЕШ нь бид цаашдаа амьдралын их далайд хөл алдалгүй хэрхэн бие хүн болж чадах эсэхийг шийдэх чухал алхам юм.Тиймээс ч төгсөх ангийнхан ээж аавдаа эрхэлж, гадуур сэлгүүцэн зугаацаж явдаг хүүхэд насаа орхиж насанд хүрсэн хүн шиг хариуцлага, ухамсартай байх хэрэгтэй. Гэхдээ конкурс өгөх нь чиний цор ганц хийх чухал алхам биш. Юун түрүүнд чи ямар мэргэжлийн дагуу ямар хичээлээр ЭЕШ өгөхөө шийдсэн байх нь чухал. Чиний сонгосон мэргэжил чиний хүсэл мөрөөдөл,

Зүрхэндээ харууснам...

Хичээлээ тараад харьж явна... гэртээ ороод зурагтаа асаавал хэн ч юм нэг хүн "хайрт минь чамайгаа.." гээд л хашгирч өгч байна. Ядаргаа fm.ээ асаая... Бас л..

Үгүй ерөөсөө болъё..

Сүүлийн үед телевиз радио болгоноор л хайр дурлал, хагацал гунигийн тухай дуулалдах олон дуучдыг та бид мэднэ. Түгээмэл цөөхөн сэдвээр хэдэн мянган дуу зохиож, түүнийгээ дуулж, амаа ангайхаараа ангайж аль болох эрвийх дэрвийхээрээ гоёсон олон "одод"оос би бүр залхаж гүйцлээ. Уйдаж залхсан би урьдын юмсыг бодон суусаар ийнхүү өгүүлрүүн...

Үндсэндээ ардчилал Монголд нэвтэрсэн тэр л үеэс Монголын урлаг, уран сайхан ч эн зэрэгцэн хүчээ авч, чөлөөт уран бүтээлчдийн тоо толгой дарагдан нэмэгдсэн. Төдөлгүй л 1996-2000 онд Монгол түмэн тэр аяараа "Хайрын бурхнаар" амьсгалж, мөн л хажуугаар нь "Эрос №1" гэсэн нэртэн зүтгэсээр одоо тэд од болж...

"мөнгө" гэдэг мөнхйин хүчтэй байдгийн хуулиар одоо үед

Түүх юунаас эхэлдэг вэ?
Би суут ухаантан биш, бас оройгүй тэнэг ч биш.
Гэхдээ хүмүүний ертөнцөд ганцхан удаа амьдрахдаа тэнгэрлиг хийгээд ухаалаг амьдрахуйн утга учирыг ойлгодог.
Энэхүү эссэ нь Монголчуудын үе улиран ирсэн түүх соёлыг гайхан биширч, магтахын тулд бичигдсэнгүй.
Ихэнх нь л Монгол бол маш гайхалтай, агуу түүх соёлтой орон гэж бичдэг бас ярьдаг. Тэгвэл энэ агуу түүх соёл юунаас эхэлдэг вэ? Гэж асуувал өөр хоорондоо үг хаялцаж, улмаар маргаж эхлэх биз. Магадгүй зарим нь Бөртэ чоно, Гоо марал хэмээх домгийн сэтгэлгээгээр түүнийг төсөөлнө.
“их” түүх, “их” алдар нэр, “их” тулаан....энэ мэт “их”-үүдийн цаана чухам хэн байдаг юм болоо? Нээрээ сонин байна шүү..
“Хүнээс тодорхой хариулт авахын тулд
Тодорхой асуулт тавь” гэдэг.
Өөрийн санаагаа ойлгуулахын тулд хэдэн жишээ идье.
Америкийн эрдэмтэн М.Гоулд “миний эх орон Америкийг хайрла гэцгээх юм. Тэр Америк нь хаана байгаа юм бэ? 2 далайн хооронд тэнээд тийм юм олж харсангүй. Харсан нь гэвэл 120 сая хүн л байлаа. Одоо 250 сая болж” гэсэн гэдэг. Харин Америкийн ерөнхийлөгч асан Ж.Буш ихэр худалдааны цамхагт террористууд халдаж олон мянган хүн амь эрсдсэний дараа тэдний ар гэрийхэнд хандаж “Америкийн ард түмэн сэрэхтүн. Бид тэднийг заавал барина. Ингэхийн тулд дан ганц ерөнхийлөгчийн захиргаа, батлан хамгаалах яам тэмцээд нэмэргүй. Үүнд Америкийн ард
түмний эмгэнэн гашуудсан царай бус эрэлхэг, хатуу чанга сэтгэл чухал. Тиймээс эх орныхоо төлөө сэтгэлээ чангал. Та бүхэнгүй бол Америк орон юу ч биш” хэмээн ард түмнээ хэрэгтэй цагт нь сэрээж, дэлхий дахинд Америкийн ард түмэн ямар хүчирхэг гэдгээ харуулсан .
Тиймээ. Үнэхээр хичнээн сайхан улс гүрэн, хичнээн хүчирхэг цэрэг арми, ерөнхийлөгч байлаа гээд ард түмний эх оронч нэгдмэл сэтгэл байхгүй бол тэр чухам юу ч биш. Тийм биз дээ..
Монголд ч ялгаагүй. Монголын ард түмэн эвтэй байхдаа илүү хүчирхэг байдаг. Үүнийг XII-р зуунд Алунгоо эхийн сургааль баталж, 1921 онд өрнөсөн ардын хувьсгал нотолж
1990 оны эрх чөлөөний төлөөх ардчилсан тэмцэл гэрчилнэ.
Харин Орос, Монгол, Хятад гэдэг зүгээр л нэр төдий, Чингис Напелион Петерүүд гэдэг ердөө л бэлэг тэмдэг төдий. Ард түмнйий хүч үгүй бол тэд чухам юу ч биш. Ингэлээ гээд намайг эзэн Чингисийн өмнө сөгдүүлээд, эрүү өчгийг минь авч, эх орноос хөөсөн ч хамаагүй. Чухам үнэний төлөө бол би ертөнцийн хязгаарт ч амьдарч чадна.
Нэгэн цаг үед Япон оронд “Мейжигийн хувьсгал” хэмээх шинэтгэл явагдаж, ард түмэн “Дэлхийн хөгжлийг хөөж гүйцэцгээе, гүйцэж түрүүлцгээе” хэмээх уриан дор эх орныхоо төлөө, ирээдүйнхээ төлөө нойроо хасч ажилласны үр дүнд өнөөгийн үсрэнгүй хөгжилт Япон орон өнгө төрхөө олсон байдаг. Үнэхээр ч ард түмэн хүсч л байвал, ард түмэн тэмцэж чадвал ямарч нийгмийг, ямарч хөгжлийг бүтээж чадна.
Ард түмэн түүхийг бүтээдэг, түүх өөрөө ард түмнээс эхэлдэг.
Энэ бол түүхээр шигшигдсэн үнэн.
Харин одоо эртнээс улбаатай Монгол цусаа цэвэр хадгалах нь газар доорх эрднэсийг алдхуу? Аврахуу гэдгээс илүү чухал болоод байна. Агуу Еврей үндэстэн мөхснөөс хойш тэдний түүхийг хэн ч бичээгүй. Тэгснээрээ тэд өнөөгийн бидэнд зөвхөн эртний түүх, дурсамж төдйи л ойлгогддог. Харин “Монгол гэх улс байсын” гэж ирээдүйд хэлэгдэхгүйн тулд Монголын ард түмэн бид идэж уухын тухай өдөр хоног аргаацан өчүүхэн хэрүүлээ орхиж, цаашид Монголын түүхийг хэн, хэрхэн бичих тухай алсыг харан бодох цаг иржээ.
Монголын ард түмэн мянган жилийн дараа ч мохошгүй эрэмгий байг....